Ogromna liczba metali żelaznych i nieżelaznych oraz ich stopów utrudnia ujednolicenie specyfikacji metali w jeden, spójny sposób. W praktyce specyfikacje metali są często określane przez normy, z których każda może opisywać wyroby metalowe, warunki dostawy oraz właściwości materiałów na swój własny, specyficzny sposób.
Materiały pochodzące z całego świata są zazwyczaj klasyfikowane według składu chemicznego lub właściwości mechanicznych, a czasami według postaci dostawy, np. wyroby płaskie, pręty lub rury. Należy pamiętać, że większość specyfikacji metali to złożone dokumenty, których treści nie da się sprowadzić do jednego wiersza tekstu. Poniższe sekcje przedstawiają główne systemy norm stosowane obecnie.
Tabela 1. Typowe informacje zawarte w specyfikacji metalu
Element specyfikacji
Przeznaczenie
Przykład
Oznaczenie materiału
Określa materiał lub stop
ASTM A240, EN 10088
Skład chemiczny
Określa dopuszczalne pierwiastki stopowe oraz granice składu
Zawartość chromu, niklu i węgla
Właściwości mechaniczne
Określa minimalne wymagania eksploatacyjne
Wytrzymałość na rozciąganie, granica plastyczności, twardość
Forma produktu
Określa dostarczany produkt
Płyta, blacha, pręt, rura, drut
Warunki dostawy
Określa wymagany stan dostawy
Wyżarzony, normalizowany, hartowany i odpuszczany, obrobiony na zimno
Wymagania dotyczące obróbki
Określa wymagania dotyczące produkcji lub obróbki cieplnej, jeśli mają zastosowanie
Wymagania dotyczące obróbki cieplnej, kucia, walcowania, spawania itp.
Kontrola i badania
Określa metody weryfikacji i odbioru
Badania wytrzymałości na rozciąganie, analiza chemiczna, badania twardości
W Stanach Zjednoczonych najczęściej stosowanymi normami dotyczącymi metali są normy opublikowane przez ASTM. Normy te odzwierciedlają konsensus osiągnięty między producentami, przetwórcami i użytkownikami wyrobów metalowych.
Wiele norm ASTM zostało przyjętych przez Amerykańskie Stowarzyszenie Inżynierów Mechaników (ASME) bez większych zmian lub z niewielkimi modyfikacjami. ASME dodaje przedrostek „S” do oznaczenia ASTM, więc na przykład ASME SA 249 i ASTM A 249 to ta sama specyfikacja. Podobnie SAE często opiera się na specyfikacjach ASTM przy definiowaniu właściwości prętów, drutów i innych produktów.
Euronorm (w skrócie EN) to zharmonizowany system normalizacyjny stosowany we wszystkich krajach europejskich. Chociaż norma EN jest akceptowana i skutecznie stosowana w całej Europie, w wielu dokumentach nadal pojawiają się specyfikacje dotyczące metali oparte na starszych systemach krajowych. Do tych „przestarzałych” systemów należą niemiecki DIN, brytyjski BS, francuski AFNOR oraz włoski UNI, z których wszystkie nadal mają znaczenie w praktyce.
Japońskie normy JIS są opracowywane przez Japoński Komitet Normalizacyjny (JISC) w Tokio. Jest to dobrze rozwinięty system, który często służył jako podstawa dla innych krajowych systemów norm dotyczących metali w regionie Azji i Pacyfiku, w tym dla systemów koreańskiego, chińskiego i tajwańskiego.
Inne powszechnie stosowane normy dotyczące metali to między innymi normy wydane przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (ISO), a także rosyjski GOST. W praktyce GOST stanowi de facto standard obowiązujący w całej Wspólnocie Niepodległych Państw.
Specyfikacja przedstawia jedynie część obrazu, ponieważ opiera się na wielu czynnikach — od składu chemicznego materiału po sposób pomiaru i regulacji jego właściwości. Pozostałe części naszej serii poświęconej metalom obejmują ten szerszy kontekst. Sekcja „Skład metali” wyjaśnia skład chemiczny, dla którego specyfikacje określają granice, natomiast sekcja „Właściwości metali” analizuje zachowanie mechaniczne i fizyczne, które te dokumenty mają zagwarantować. Sekcja „Gatunki metali” pokazuje, w jaki sposób uzyskane materiały są podzielone na rodziny, a sekcja „Normy dotyczące metali” przedstawia z szerszej perspektywy ramy, w których funkcjonują specyfikacje – jest to przydatne rozróżnienie, o którym warto pamiętać. Gdy trzeba dopasować określony materiał do jego odpowiednika w innym miejscu, sekcja „Odpowiedniki metali i odniesienia” wyjaśnia, w jaki sposób dokonuje się takiego porównania.
Specyfikacje metali określają produkty, warunki dostawy oraz właściwości metali i ich stopów. Stanowią one spójną podstawę do klasyfikacji materiałów według składu chemicznego, właściwości mechanicznych lub postaci dostawy, a także służą jako wspólny punkt odniesienia dla producentów, przetwórców i użytkowników.
Wiele norm ASME to normy ASTM przyjęte bez zmian lub z niewielkimi zmianami. ASME po prostu dodaje przedrostek „S” do oznaczenia ASTM, więc normy ASME SA 249 i ASTM A 249 odnoszą się do tej samej normy.
Nie. Chociaż norma europejska (EN) stanowi zharmonizowany system europejski i jest stosowana w całej Europie, starsze normy krajowe, takie jak niemieckie DIN, brytyjskie BS, francuskie AFNOR i włoskie UNI, nadal pojawiają się w wielu istniejących dokumentach i zachowują swoją aktualność.
System JIS, opracowany przez Japoński Komitet Normalizacyjny, jest bardzo dopracowany i często służył jako podstawa dla innych krajowych systemów w regionie Azji i Pacyfiku, w tym dla norm koreańskich, chińskich i tajwańskich.
Najczęściej stosowanymi normami międzynarodowymi są te wydane przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (ISO). Istotną rolę odgrywa również rosyjski system GOST, który funkcjonuje jako standard de facto w całej Wspólnocie Niepodległych Państw.