Bakır tedarik eden, karşılaştıran veya belgelendiren herkes, öncelikle her bir kalite derecesini tanımlayan sınıflandırma sistemlerini anlamalıdır. Bu bakır spesifikasyonları bölgeye göre değişiklik gösterir; her bölge, bileşimi, ürün biçimini ve mekanik durumunu belirtmek için kendine özgü harf, sayı ve sonek mantığını kullanır. Bu kılavuz, Avrupa, Amerika Birleşik Devletleri ve Japonya’daki başlıca sistemlerin nasıl işlediğini ve bir kalite sınıfı için çapraz referans yapılması gerektiğinde bu sistemlerin birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu açıklamaktadır.
Avrupa’da bakır spesifikasyonları, Avrupa ülkeleri arasında uyumlaştırılmış bir sistem olan Euronorm (kısaltması EN) tarafından düzenlenmektedir. Euronorm, bakır kalitelerini altı karakterlik alfasayısal bir kod kullanarak belirtir. İlk harf olan “C”, bakır alaşımını ifade eder. İkinci harf, ürün biçimini şu şekilde tanımlar: Döküm ürünlerine yeniden eritilmek üzere kullanılan külçeler için "B", döküm ürünler için "C", lehimleme ve kaynakta kullanılan dolgu malzemeleri için "F", ana alaşımlar için "M", rafine işlenmemiş bakır için "R", hurda için "S", işlenmiş ürünler için "W" ve standart dışı malzemeler için "X". Ardından üç rakam malzemeyi tanımlar ve son harf, tanımlama sisteminin kapsamını genişletirken, ayrı bakır malzeme gruplarının sınıflandırmasını belirtir.
Bu son harf, malzemenin temel zorunlu özelliğini belirlediği için özel bir öneme sahiptir. Her bir malzeme özelliği belirli bir harfle temsil edilir: A uzama, B yay esneme sınırı, D çekilmiş hali (belirtilmiş mekanik özellikler olmadan), G tane boyutu, H sertlik (Brinell veya Vickers), M imalat halini (belirtilmiş mekanik özellikler olmadan), R çekme mukavemetini ve Y ise %0,2 akma mukavemetini ifade eder.
Dökümler için geçerli özellikler, bir son ekle belirtilen döküm yöntemine bağlıdır: kum dökümü için GS, kalıcı kalıp dökümü için GM, santrifüj dökümü için GZ, sürekli döküm için GC ve basınçlı kalıp dökümü için GP.
Euronorm, Avrupa genelinde kabul görmüş ve uygulanıyor olsa da, mevcut belgelerde eski ulusal sistemlere ait bakır spesifikasyonları hâlâ yaygın olarak kullanılmaktadır. Alman DIN, İngiliz BS, Fransız AFNOR ve İtalyan UNI standartlarına ait tanımlamalar, pek çok çizim, standart ve teknik belgede hâlâ yer almaktadır ve bu nedenle günlük uygulamalarda önemini korumaktadır.
Amerika Birleşik Devletleri’nde en sık atıfta bulunulan bakır spesifikasyonları, ASTM, SAE ve ASME tarafından yayınlananlardır. Bu farklı tanımlama sistemlerini tek bir çerçeve altında birleştirmek ve aynı numaranın iki farklı metale atanmasını önlemek amacıyla Birleşik Numaralandırma Sistemi (UNS) oluşturulmuştur. UNS, ticari alaşımlar için bir tanımlama sistemidir ve anlaşılması gereken en önemli nokta, bu sistemin doğrudan alaşım spesifikasyonları sunmadan alaşımları tanımlamasıdır.
Uygulamada, bakır ve diğer alaşımlara ilişkin teknik şartnamelerde, ya bir belge kapsamında yer alan kaliteleri tanımlamak ya da bu kaliteleri UNS numaralarıyla eşleştirmek amacıyla sıklıkla UNS'ye atıfta bulunulur. Total Materia terminolojisinde, bu alaşım eşdeğerleri kategorisi "Resmi" olarak tanımlanmaktadır.
Japon bakır spesifikasyonları (JIS), ISO standartlarına dayanmaktadır. Bu sistemde, bakır alaşımları isteğe bağlı olarak “JIS” ön ekiyle belirtilir; bunu, bakır ve bakır alaşımlarını ifade eden “C” harfi ve alaşım elementlerini yansıtan dört basamaklı bir sayı izler.
Örneğin, JIS C1020 %99,9 bakır içerir; JIS C2720 bir bakır-çinko alaşımıdır (pirinç); JIS C5191 ise bir bakır-kalay-fosfor alaşımıdır (fosforlu bronz); JIS C3601 bakır-çinko-kurşun alaşımıdır (kurşun alaşımlı pirinç), JIS C6801 bakır-çinko-alüminyum alaşımıdır (pirinç) ve JIS C4430 bakır-çinko-kalay pirinçtir.
Bu makale, farklı bölgelerde bakır kalitelerini tanımlamak için kullanılan sınıflandırma sistemlerini açıklamaktadır. “Bakır” serisindeki ilgili kılavuzlar, bu makaleyle birlikte ihtiyacınız olacak konuları ele almaktadır. “Bakır Kaliteleri” başlıklı makale, metali altı alaşım ailesine göre sınıflandırırken, “Bakır Özellikleri” başlıklı makale ise bu sınıflandırmaların nihai olarak ifade ettiği iletkenlik, korozyon direnci ve mukavemet özelliklerini ayrıntılı olarak açıklamaktadır. "Bakır Standartları" ise bu sınıflandırma sistemlerini düzenleyen daha geniş çerçeveleri ortaya koymaktadır. Bu kaynaklar bir arada, sınıflandırma mantığını bunun ardındaki kaliteler, özellikler ve standartlarla ilişkilendirmektedir.
Başlıca sistemler arasında Avrupa Euronorm (EN) standardı, ASTM, SAE ve ASME tarafından yayınlanan ve Birleşik Numaralandırma Sistemi aracılığıyla koordine edilen ABD standartları ile ISO standartlarına dayanan Japon JIS sistemi bulunmaktadır. DIN, BS, AFNOR ve UNI gibi daha eski ulusal sistemlere de hâlâ rastlanmaktadır.
Euronorm, altı karakterlik bir alfanümerik kod kullanır. İlk harf “C” bakırı belirtir; ikinci harf ürün biçimini gösterir; üç rakam malzemeyi tanımlar; son harf ise malzeme grubunu ve bu grubun temel zorunlu özelliğini belirtir.
UNS, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki ticari alaşımlar için tek bir tanımlama sistemi sunar ve aynı numaranın asla iki farklı metale atanmamasını sağlar. Bu sistem alaşımları tanımlar, ancak doğrudan teknik özellikler sunmaz; bu nedenle belgelerde genellikle UNS numaralarına atıfta bulunulur.
JIS bakır alaşımlarında, isteğe bağlı “JIS” ön eki kullanılır; bunu “C” harfi ve alaşım elementlerini belirten dört basamaklı bir sayı izler. Örneğin, JIS C1020 %99,9 bakır içerirken, JIS C2720 bir bakır-çinko pirinçtir.
Evet. Euronorm artık uyumlaştırılmış Avrupa standardı olsa da, Alman DIN, İngiliz BS, Fransız AFNOR ve İtalyan UNI gibi artık geçerliliğini yitirmiş ulusal sistemler hâlâ birçok mevcut belgede yer almakta ve uygulamada hâlâ yararlı olmaktadır.